Podmioty:
1.    zużywane wewnątrz systemu rachunkowości;
2.    użytkownicy z jednostki gospodarczej spoza rachunkowości;
3.    użytkownicy zewnętrzni (odbiorcy) spoza przedsiębiorstwa.
Systematycznie prowadzony rachunek kosztów wykorzystuje ogólne procedury stosowane i wykorzystywane w rachunkowości, tj. dokumentowanie operacji gosp., ewidencjonowanie operacji na kontach, inwentaryzowanie składników majątkowych.
Funkcje rachunku kosztów.
Wynikają one z ogólnego podejścia do rachunkowości, jak i podsystem rachunkowości.
1.    Informacyjna
Polega na tworzeniu informacji dotyczących kosztów i ich dostosowaniu do potrzeb informacyjnych, użytkowanych w celu formułowania opinii i podejmowania decyzji. Jest ona realizowana na wewnętrznych użytkowników, jak i na adresatów zewnętrznych. Spełnienie przez rachunek kosztów tej funkcji wymaga realizacji, współdziałania 3 innych funkcji:
1.1.    Rejestracyjna
Podsystem ewidencyjny rachunkowości zajmujący się dokumentowaniem stosowanych składników kosztowych oraz ujmowanie tych składników w ewidencji systematycznej.
1.2.    Klasyfikacyjna
Związana z dokonywaniem klasyfikacji kosztów zgodnie z zasadami metody bilansowej (ujmowanie kosztów na odpowiednich kontach, tj. kontach kosztów rodzajowych oraz wg miejsc powstawania)
1.3.    Sprawozdawcza
Związana z końcowym produktem procesów przekształcania informacji w systemie rachunkowości, której konkretnym zakończeniem jest sporządzanie raportów, sprawozdań dla różnych adresatów

2.    Analityczna
Obejmuje badanie i interpretację informacji dostarczanych przez system rachunku kosztów w celu oceny poziomu dynamiki i struktury kosztów oraz wyników finansowych i efektów działania jednostek gospodarczych.
3.    Optymalizacyjna
Tworzy podstawy do dokonywania wyborów optymalnych.
4.    Motywacyjna
Przejawia się w dostarczaniu informacji o kosztach (poziomie i kształtowaniu się ich) w celu lepszego wykorzystania posiadanych składników produkcyjnych.
5.    Kontrolna
Dostarcza informacji o kosztach w celu oceny stopnia osiągnięcia wyznaczonych zadań i stopnia wykorzystania postawionych do dyspozycji środków.

Koszty stanowią wyrażone w pieniądzu celowe zużycie składników majątku trwałego i obrotowego usług obcych, nakładów pracy oraz niektóre wydatki nie stanowiące zużycia związane z prowadzeniem normalnej działalności przez jednostkę gospodarczą w określonym czasie.
Wydatek związany jest ze sferą obiegu pieniądza występujący w formie pieniężnej. Oznacza rozchód środków pieniężnych. Może to być, np. zakup materiałów i przyjęcie do magazynu, opłacenie podatku, spłata raty pożyczki, ale np. usługi obce są wydatkiem normalnym, który jest kosztem.
Nakład związany jest z tym, że nie każdy wydatek i zużycie staje się kosztem. Rozbieżność między momentem zużycia a momentem zaliczenia go do kosztów.
Stwierdza się, że:
nie każdy wydatek to nakład
nie każdy nakład wymaga poniesienia wydatku
nakłady jednostki gosp. stanowiące odpowiednik poniesionych wydatków pieniężnych nie są identyczne pod względem czasowym i kwotowym (w krótkich okresach).

Podział kosztów wg kryteriów (określa o otrzymaniu przekroju kosztów):
1.    Wg działalności
a)    operacyjnej
Obejmują koszty ponoszone w celu zrealizowania podstawowych zadań, dla których jedn. gosp. została utworzona. Składają się z określonych pozycji kosztów, zwykłej działalności oraz z tzw. pozostałych kosztów operacyjnych. Zwykła działalność operacyjna obejmuje działalność produkcyjną, handlową i usługową. Koszty dział. prod. to koszty działalności polegającej na wytwarzaniu wyrobów gotowych lub są to koszty produkcji podstawowej związanej z wytwarzaniem prod. gotowych przeznaczonych do sprzedaży oraz koszty działalności pomocniczej, prowadzonej głównie na potrzeby wewnętrzne jedn. gosp. a sporadycznie sprzedawana odbiorcom zewnętrznym.
Koszty działalności handlowej obejmują koszty obrotu towarowego, związane z zakupem, magazynowaniem i sprzedażą towarów.
Koszty działalności usługowej obejmujące koszty związane z wytwarzaniem lub świadczeniem usług. Nie mają one postaci rzeczowej i nie mogą być magazynowane.
b)    inwestycyjnej
Są to koszty związane z budową środków trwałych. Obejmują koszty mające na celu stworzenie nowych lub powiększenie istniejących środków trwałych. W rezultacie może nastąpić: wytworzenie śr. trw., ulepszenie śr. trw., którego efektem jest powiększenie się wartości istniejącego śr. trw.
c)    koszty działalności finansowej
Są to koszty operacji finansowych dokonywanych przez jedn. gosp.. Zalicza się do nich: zapłacone prowizje os otrzymanych pożyczek i kredytów, zapłacone odsetki, dyskonto przy sprzedaży czeków obcych, pap. wart., weksli itp.
Koszty działalności operacyjnej i finansowej stanowią koszty działalności gospodarczej.
d)    koszty działalności związane z funduszami celowymi
Obejmują one koszty ponoszone na realizację zadań, które określają przepisy stanowiące podstawę tworzenia funduszy, np. Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych.
2.    Wg struktury wewnętrznej.
a)    koszty proste
Składają się one z jednego rodzaju kosztów, który nie może być rozłożony na części składowe, np. amortyzacja, podatek od nieruchomości.
b)    koszty złożone
Obejmują one kilka rodzajów kosztów prostych:
koszty utrzymania zarządu
płace
utrzymanie budynków
Koszty proste tworzą tzw. Układ rodzajowy kosztów, który zawiera się w zespole IV kont (zużycie mat. i ener., usługi obce, podatki i opłaty, wynagrodzenia, świadczenia na rzecz pracowników, amortyzacja, pozostałe koszty proste).
Koszty złożone odzwierciedlane są na kontach zespołu V (koszty wg miejsc powstawania). Miejsce powstania to inaczej wyodrębnione organizacyjnie stanowisko pracy, komórki organizacyjne lub funkcje, za których realizację odpowiedzialne są określone osoby. Są to następujące koszty: k. wydziałów podst., wydziałów pomocniczych, k. zarządu, k. zakupu (rozliczane w czasie na kontach zespołu VI), k. sprzedaży.
3.    Układ kalkulacyjny.
Podstawowy podział ze względu na możliwość przyporządkowania kosztów do przedmiotu odniesienia, np. wyroby gotowe, półfabrykaty, produkcja w toku.
a)    koszty bezpośrednie
Pozycje kosztów, które można przypisać określonym przedmiotom kalkulacji, np. wyroby gotowe. Na podstawie pomiaru bezpośredniego lub dokumentacji źródłowej wyróżniamy podgrupy: materiały bezp., paliwo i energia, płace bezp., narzędzia i przyrządy specjalne, obróbka obca, koszty przygotowania nowej produkcji.
b)    koszty pośrednie
Są to koszty, które nie mogą być odniesione wprost na określone przedmioty kalkulacyjne na podstawie biura rachunkowego. Koszty te grupuje się najpierw wspólnie, a następnie podlegają rozliczeniu za pomocą tzw. kluczy podziałowych. W przedsiębiorstwie przemysłowym są to koszty: wydziałowe, zarządu, zakupu, sprzedaży.
4.    Ze względu na znaczenie kosztów ze względów kalkulacyjnych.
Dzielą się na koszty:
a)    podstawowe
Obejmują one te koszty, które wiążą się z procesem produkcyjnym i można je traktować jako koszty produktów.
b)    ogólne
Zaliczamy do nich koszty zarządzania zarówno wydziałów produkcyjnych i pozostałych komórek organizacyjnych oraz inne koszty dotyczące utrzymania jedn. gosp. jako całości.
5.    Ze względu na wpływ wielkości działalności.
Dzielimy je na:
a)    koszty stałe
Są to koszty, które nie są zależne od wielkości produkcji lub innej działalności jedn. gosp. (amortyzacja budynków, podatki od nieruchomości, czynsze)
koszty bezwzględnie stałe (absolutnie nie zależą od wielkości produkcji, np. amortyzacja budynków)
względnie stałe (niezmienne w pewnych zakresach, np. koszty zarządu, koszty amortyzacji maszyn)
b)    koszty zmienne
Zmieniają się wraz z rozmiarami produkcji lub działalności (koszty rosną, gdy produkcja rośnie, maleją, gdy produkcja maleje).
koszty zmienne proporcjonalnie (np. koszty zużycia materiałowego)
koszty zmienne progresywne (rosną szybciej niż produkcja, np. koszty robocizny, nadliczbówki)
koszty zmienne degresywne (maleje wartość w miarę wzrostu produkcji, np. koszt amortyzacji maszyn).

Rozliczenia międzypodmiotowe kosztów.
W przedsiębiorstwach, w których istnieją powiązane podmioty wewnętrzne zachodzi potrzeba rozliczenia kosztów i świadczeń międzypodmiotowych. Problem ten występuje, gdy w przeds. występują wydziały produkcji pomocniczej. Podstawowym zaś zadaniem tych wydziałów jest wspomaganie innych rodzajów działalności jedn. gosp., a zwłaszcza dział. podst. Wydziały produkcji pomocniczej wytwarzają wyroby i świadczą usługi na wewnętrzne potrzeby przedsiębiorstwa, a więc na potrzeby zarządu, zbytu oraz innych wydziałów pomocniczych.
Działalność wydziału produkcji pomocniczej obejmuje świadczenie następujących usług: transportowych, remontowych, wytwarzanie energii, narzędzi, opakowań, części zapasowych i usług elektrycznych prototypów oraz świadczenie usług bytowych dla pracowników. Istnieje tendencja ograniczania tych usług pomocniczych na korzyść korzystania z usług zewnętrznych.
Ogół kosztów ponoszonych przez wydziały prod. pomoc. zapisuje się na koncie syntetycznym o nazwie Koszty działalności pomocniczej i socjalnej (ewidencjonuje się na nim wszystkie koszty). Stosuje się ewidencję dwupoziomową:
a)    koszty poszczególnych wydziałów
b)    wydzielenie poszczególnych szczebli kosztów rodzajowych.
Zgrupowane koszty danego wydziału pomocniczego podlegają rozliczeniu na koniec okresu. Rozliczenie to ma na celu podział ogółu kosztów pomiędzy te miejsca powstawania kosztów, które korzystały ze świadczeń.
Koszty świadczeń wydziałów działalności pomocniczej na rzecz innych typów działalności i sprzedaż na zewnątrz są kalkulowane w wysokości technicznego kosztu wytworzenia. Sposób rozliczania kosztów wydz. pom. na rzecz odbiorców zależy od charakteru i kierunków świadczeń wydziałów pomocniczych. Ze względu na charakter świadczenia dzielimy na jednorodne (produkcja 1 rodzaju wyrobów) i różnorodne (produkcja wielu rodzajów wyrobów i usług). Ze względu na kierunki wyróżniamy świadczenia jednokierunkowe (charakteryzują się wyłącznie potrzebami innych odbiorców poza wydziałami pomocniczymi) oraz polegające na produkcji wyrobów i usług na potrzeby innych odbiorców, jak i potrzeby innych wydziałów pomocniczych.
Rozliczanie kosztów wydziału pomocniczego powinno przebiegać następująco:
1.    ustalenie kosztu wytworzenia jednostki produktu danego wydziału
2.    ustalenie kosztów świadczeń na rzecz poszczególnych odbiorców i innych wydziałów oraz odbiorców zewnętrznych.
Podstawą odpowiedniego podziału kosztów jest wykorzystanie właściwego doboru kluczy podziałowych.
Rachunek kosztów rodzajowych.
Zajmuje się on gromadzeniem wszystkich kosztów, jakie powstają w jednostce gospodarczej w związku z zaopatrzeniem, produkcją i sprzedażą wyrobów i usług w danym okresie sprawozdawczym.
Podstawowym zadaniem rachunku kosztów rodzajowych jest grupowanie całości ponoszonych kosztów wg ich elementarnych składników. Przez to stwarza się możliwość podziału poszczególnych składników kosztów na miejsca ich powstawania oraz na nośniki kosztów, traktowanych jako przyczyny poniesienia kosztów.
Grupowanie kosztów wg rodzaju daje możliwość kontroli zużycia poszczególnych czynników produkcji w związku z wytwarzaniem określonych wyrobów i świadczeniem usług.
Rachunek kosztów rodzajowych ułatwia badanie i analizowanie wewnętrznych struktur kosztów, a tym samym daje podstawę planowania poziomu i wysokości kosztów.
Znaczenie rachunku kosztów rodzajowych jest istotne zwłaszcza w tych jednostkach gosp., które nie prowadzą pełnej ewidencji kosztów.
Istnieje związek pomiędzy rachunkiem kosztów a zasadami ewidencji kosztów:
rachunek kosztów ujmuje koszty tylko w układzie tylko w układzie rodzajowym, a to ma odbicie w ewidencji w zespole 4.
ewidencja kosztów obejmuje tylko koszty wg miejsca ich powstawania i ewidencjonowane są tylko w układzie 5.
pełna ewidencja obejmuje ewidencję kosztów wg miejsc ich powstawania i w układzie rodzajowym.
Fragmentaryczna ewidencja kosztów może być prowadzona w jednostkach o nierozwiniętej strukturze lub jednostkach produkcyjnych.
Koszty ponoszone w przedsiębiorstwie mogą być rozłożone na składniki, które w danym przedsiębiorstwie nie mogą już ulec dalszemu rozłożeniu, tj. pierwotne jednorodne składniki kosztów będące dla przedsiębiorstwa element procesu pracy. Składniki te określa się mianem rodzaju kosztów lub kosztów rodzajowych. Standardowo w układzie rodzajowym kosztów wyodrębnia się składniki kosztowe: zużycia materiałów i energii, usługi obce, podatki i opłaty, wynagrodzenia, świadczenia na rzecz pracowników, amortyzacja, pozostałe nie wymienione koszty rodzajowe.
Rodzajowy układ kosztów pozwala grupować koszty wg ekonomicznej treści elementarnych nakładów czynników produkcji potrzebnych do obliczeń produkcji dodanej.
Większość pozycji kosztów rodzajowych to koszty proste, które są wyrazem zużycia pierwotnych czynników produkcji.
Rodzajowy układ kosztów nie obejmuje:
pozostałych kosztów operacyjnych (nie związanych z typową działalnością jednostki), np. koszty związane  ze sprzedażą środków trwałych, zapłata kary umownej.
koszty operacji finansowych
koszty inwestycji wykonywanych przez jednostki obce
koszty związane z funduszami specjalnymi (Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych)
koszty związane z usuwaniem zdarzeń losowych (strat nadzwyczajnych).
Koszty zużycia materiałów i energii obejmują wartość zużytych materiałów podstawowych i pomocniczych budowlanych, technicznych, części zapasowych, biurowych, opakowań, wartość zużytych paliw płynnych, gazowych, nabytej energii elektrycznej, gazu, wody. Wartości te wycenia się wg rzeczywistych cen zakupu, tj. kwot należnych sprzedawcy z pominięciem podatku VAT, a przypadku materiałów z zagranicy obejmuje także cło, podatek akcyzowy i importowy. Przy zakupie materiałów powstają koszty związane z zakupem, które powinny być wyszczególnione i doliczone proporcjonalnie do zużytych materiałów.
Usługi obce to świadczenia wykonywane przez podmioty obce. Traktowane są one jako natychmiastowe zużycie  i są wciągane od razu w koszty. Do kosztów usług obcych nie zalicza się kosztów usług bankowych, likwidacji środków trwałych (pozostałe koszty operacyjne), usług świadczonych o charakterze kar.
Podatki i opłaty obejmują wszystkie płacone przez jednostki podatki i opłaty o charakterze podatkowym, które stanowią koszt typowej działalności operacyjnej, np. opłaty za wieczyste użytkowanie gruntów, opłaty lokalne, opłaty za korzystanie ze środowiska, opłaty skarbowe itp. i opłaty licencyjne za licencje do 1 roku.
Wynagrodzenia obejmują ogół wynagrodzeń pieniężnych oraz wartość świadczeń w naturze, czyli deputatów lub ich ekwiwalentów zaliczanych do wynagrodzeń osób fizycznych. Wyróżniamy 2 rodzaje wynagrodzeń:
osobowe (na podstawie umowy o pracę)
bezosobowe (na podst. umów cywilnoprawnych: o dzieło, zlecenia).
Świadczenia na rzecz pracowników – jednostki gospodarcze zobowiązane są do ponoszenia różnych świadczeń związanych z zatrudnianiem pracowników. Świadczenia te zaliczane są do kosztów działalności operacyjnej.
Koszty zużycia składników majątku trwałego (amortyzacja) – wartość zużycia określa się jako umorzenia. Zużywające się środki trwałe przenoszą swoją wartość na usługi. Metoda degresywna naliczania amortyzacji polega na zmniejszaniu wartości amortyzacji, natomiast progresywna na zwiększaniu tej wartości.
Pozostałe koszty rodzajowe – w szczególności zalicza się do nich: koszty podróży służbowych (przejazdy, noclegi, diety), koszty reprezentacji i reklamy (zalicza się je w ciężar kosztów operacyjnych. Są one limitowane), koszty usług bankowych związane z opłatami manipulacyjnymi.
KALKULACJA
Kalkulacja – powinna ustalać wysokość kosztu jednostkowego wraz ze wskazaniem struktury jego części składowych. Jest całością czynności obliczeniowych zmierzających do ustalenia kwoty kosztów przypadających na przedmiot kalkulacji. Jest to ogół czynności i zabiegów zmierzających do ustalenia kwoty kosztów przypadających na przedmiot kalkulacji. Stanowi część składową rachunkowości przedsiębiorstw, zadaniem której jest obliczenie kosztów przypadających na przedmiot kalkulacji. Stanowi ustalenie wg pozycji kalkulacyjnych całkowitego kosztu własnego przedmiotu kalkulacji za pomocą metod dostosowanych do rodzaju i organizacji produkcji.
Istota kalkulacji sprowadza się do wykonania czynności głównie asymetrycznych, zmierzających do ustalenia kalkulowanego kosztu na jednostkę produktu lub innego przedmiotu kalkulacji zarówno w wartości globalnej, jak i z podziałem na elementy składowe. Możemy ją rozpatrywać z punktu widzenia pełnego rachunku kosztów, jak również w rachunku kosztów niepełnych.
Jednym z elementów kalkulacji jest jej cel, czyli ustalenie jednostkowego kosztu wytworzenia, jednostkowego kosztu własnego sprzedaży, czy jedn. kosztu zmiennego.
Celem i zadaniem kalkulacji jest ustalenie kosztu wytworzenia jednostki produktu drogą w kontakcie z księgowość szczecin:
a)    agregacji ogółu kosztów dotyczących tych produktów z podziałem na pozycje kalkulacyjne;
b)    ustalenia poszczególnych rodzajów wytworzonych wyrobów, czyli tzw. liczby jednostek kalkulacyjnych stanowiących podstawę kalkulacji;
c)    przyporządkowanie tych kosztów do poszczególnych rodzajów produktów. Koszty bezpośrednie na podst. dokumentów księgowych, koszty pośrednie za pomocą odpowiednich kluczy podziałowych i metod rozliczeniowych.
d)    ustalenia jednostkowego kosztu wytworzenia zarówno ogółem, jak i w przekroju poszczególnych pozycji kalkulacyjnych.
Zadania kalkulacji sprowadzają się głównie do:
a)    ustalenia kosztu wytworzenia produktu z uwzględnieniem struktury jego składników;
b)    dostarczenia informacji ułatwiających:
zaprogramowanie przyszłej optymalnej struktury asortymentowej produktu
restrukturyzacji oprzyrządowania uwzględniającego ulepszenie technologii i techniki wytwarzania
sprawowania skutecznej kontroli efektywności gospodarowania oraz utrzymania komórek organizacyjnych o charakterze wspólnym
sformułowania wiarygodnych podstaw ustalania opłacalności cen sprzedaży produktów i usług
dostarczania informacji niezbędnych do ustalenia i oceny wyników finansowych uzyskiwanych na sprzedaży poszczególnych rodzajów wyrobów lub usług przy wykorzystaniu niezbędnych, dostosowanych do warunków jednostki, systemów rachunku kosztów, a także rodzajów, metod i odmian kalkulacji. Zasadniczymi elementami rachunku kosztów są: ewidencja kosztów, ich rozliczanie i kalkulacja. W szerszym ujęciu rachunku kosztów kalkulacja obejmuje planowanie, dokumentowanie, ewidencję, rozliczanie, kalkulację, analizę i sprawozdawczość kosztów.
Planowanie kosztów, obok realizacji własnych zadań, ułatwia kalkulację kosztów oraz prezentację danych o kosztach w stosownych przekrojach. Planowanie może też wspomagać czynności rozliczanie kosztów, zwłaszcza przy stosowaniu metod rozliczania kosztów pośrednich za pomocą postulowanych narzutów.
Dokumentacja kosztów bezpośrednio służy ewidencji kosztów. Podstawą dokonywania zapisów księgowych są dowody księgowe zawierające treści podlegające ewidencji jako operacje gospodarcze spełniające wymogi formalne.
Ewidencja i rozliczanie kosztów – dostarczają informacji pierwotnych i wtórnych stanowiących podstawę kalkulacji kosztów, ich analizy i prezentacji.
Kalkulacja kosztów wspomagana jest też przez szereg elementów rachunku kosztów: proces planowania kosztów, wyniki ich ewidencji i rozliczania, dane sprawozdawczości kosztów, a także efekty ich analizy.
Pojęcie i zasady ustalania jednostek kalkulacyjnych stanowiących przedmiot kalkulacji – warunkiem uzyskania poprawnych i rzetelnych wyników kalkulacji jest ustalenie przedmiotu kalkulacji, czyli jednoznacznie zidentyfikowanych oraz pozwalających się wyrazić liczbowo odcinków działalności, a zwłaszcza wytwarzane produkty wydziałów podstawowych lub pomocniczych. Wymiernym wyrazem przedmiotu kalkulacji, tj. obiektów kalkulacyjnych są ilościowo określone jednostki kalkulacyjne, tzn. ilości poszczególnych rodzajów produktu lub wyodrębnionych dziedzin innych działalności.
Przedmiotem kalkulacji mogą być:
a)    zadania lub przedsięwzięcia, czy też obiekty inwestycyjne;
b)    koszty realizacji tych zadań we własnym zakresie w porównaniu z kosztami wykonania;
c)    koszt operacji wykonanej we własnym zakresie w porównaniu z wykonaniem jej w ramach obróbki obcej;
d)    koszt tonokilometru ładunku przywiezionego transportem obcym i własnym, a także transportem samochodowym i kolejowym z uwzględnieniem czasu transportu;
e)    koszt dowozu chałupnikom surowców i materiałów oraz przywozu od nich wyrobów gotowych oraz koszt ekwiwalentów wypłaconych chałupnikom w zamian za zorganizowanie przez nich transportu we własnym zakresie;
f)    koszt własnej obsługi księgowo finansowej w porównaniu z kosztem obsługi wykonywanej przez biuro księgowofinansowe;
g)    koszt analizy przewidywanego przedsięwzięcia wyliczanego systemem własnym i zleconym;
h)    koszt utrzymania różnych agend i komórek funkcjonalnych oraz koszt zakupu doraźnych usług podobnych placówek z zewnątrz.
Jednostki kalkulacji.
Końcowym elementem rachunku kosztów jest podział kosztów całkowitych najpierw na poszczególne rodzaje produktów lub ich grupy, a następnie na jednostkę wyrobu danego rodzaju lub grupę wyrobów. Istotnym warunkiem osiągnięcia rzetelnych wyników kalkulacji jest sprecyzowanie odpowiednich jednostek kalkulacyjnych. Pod tym pojęciem należy  rozumieć określoną jednostkę miary produktu lub jej wielokrotność, dla której oblicza się jednostkowy koszt wytworzenia. Może to być zatem jednostka produktu (wyrób, usługa, półfabrykat, podzespół, jak i grupa produktów) mierzona wspólną jednostką miary lub ich wielokrotnością. Jednostki kalkulacyjne mogą być wyrażone w jednostkach naturalnych lub umownych (nie stosowanych w obrocie handlowym). Przyjęcie jednostki umownej (przeliczeniowej) polega na zastąpieniu jednostki naturalnej inna jednostką miary nie stosowaną w obrocie, np. przeliczenie ilości alkoholu na alkohol o  stężeniu 100%. Jednostki naturalne stosuje się do kalkulacji kosztu jednostkowego efektów produkcji jednorodnej. W praktyce stosuje się dość często rozwiązania polegające na przyjęciu zbiorczych jednostek kalkulacyjnych. Tworzy się je zazwyczaj wówczas, gdy wytwarza się podobne wyroby przy użyciu jednorodnych surowców i materiałów oraz przy zastosowaniu tych samych maszyn i urządzeń technicznych, a także procesów obróbki różniących się między sobą cechami drugorzędnymi. Dla tak dobranej grupy produktów przyjmuje się wspólną jednostkę kalkulacyjną. W wyniku przeprowadzenia tego rozwiązania uzyskuje się jednakowy, tj. wspólny koszt jednostkowy, Można też spotkać rozwiązania polegające na uznaniu w ramach zbiorczych przedmiotów kalkulacji jednego wyrobu jako reprezentanta jednego rodzaju przedmiotów.
Jednostki umowne stosuje się w sytuacji, gdy z uwagi na istotne różnice pomiędzy kalkulowanymi produktami nie można zastosować jednostek naturalnych. Oprócz ostatecznych kalkulacji stosowanych do wyrobów gotowych można spotkać w praktyce przejściowe jednostki kalkulacyjne stosowane do ustalania kosztów jednostkowych półfabrykatów. Przedmiot kalkulacji stanowią jednostki kalkulacyjne, dla których ustala się jednostkowy koszt wytworzenia z uwzględnieniem jego składników. Jednostki kalkulacyjne będące przedmiotem kalkulacji odzwierciedlają w swej istocie produkty, które są przedmiotem dyskusji na forum podatkowym. Przy produkcji jednorodnej jednostki kalkulacyjne wyrażone są naturalnymi jednostkami miary. Natomiast przy produkcji niejednorodnej można stosować grupowe jednostki kalkulacyjne, które występują np. w postaci naturalnej jednostki miary produktu uznanego za reprezentanta grupy albo jednostki kalkulacyjne przybierające postać naturalnej jednostki miary występującej w oficjalnym obrocie lub jej wielokrotności, a często również postać jednostek ustalanych sztucznie nie występujących w obrocie. Umowne jednostki kalkulacyjne mogą być utworzone drogą zastąpienia jednej  naturalnej jednostki miary inna jednostka miary lub też przeliczenia produktów o różnej zawartości czystego składnika na produkty o zawartości standardowej.
Podział kosztów wytwarzania między produkcję wytworzoną i prod. w toku.
Podziału tego dokonuje się w celu:
a)    ustalenia jednostkowego kosztu wytworzenia produktu gotowego i produktu nie zakończonego;
b)    dla potrzeb wyceny tych składników majątkowych ujmowanych w bilansie.

Rodzaje kalkulacji.
Wśród rodzajów kalkulacji wyróżnia się kalkulację:
a)    wstępną (ofertowa, planowa, cenowa)
Opracowywana jest przed rozpoczęciem produkcji.
b)    wynikową
Sporządzana i opracowywana jest po zakończeniu produkcji.
Metody kalkulacji.
a)    podziałowa
Dzielimy ją na kalkulację podziałową: prostą, ze współczynnikami, fazową (procesową, która może wystąpić w wersji półfabrykatowej i bezpółfabrykatowej) oraz produktów sprzężonych.
b)    doliczeniowa
Dzielimy ją na zleceniową i asortymentową.
Jeżeli chodzi o kryterium kompletności wyróżniamy kalkulację pełnego kosztu wytworzenia lub kosztu częściowego. Kalkulacja pełnego kosztu prowadzi do ustalenia jednostkowego kosztu wytworzonych wyrobów lub wykonanych usług z uwzględnieniem kosztów bezpośrednich, które mają najczęściej charakter kosztów zmiennych oraz kosztów pośrednich, które są najczęściej kosztami stałymi. Jeśli chodzi o kalkulację  kosztu częściowego polega ona na ustaleniu kosztu na jednostkę obiektu kalkulacyjnego, nie zaś na łączną kwotę, a jedynie na określony fragment kosztu (koszt zmienny). Kalkulację kosztu pełnego stosuje się przy systemie rachunku kosztów pełnych, natomiast kalkulację kosztu niepełnego w rachunku kosztów zmiennych.
Kalkulacja podziałowa.
1.    Prosta
Może być stosowana w wydziałach podstawowych lub pomocniczych wytwarzających masowo lub wielkoseryjnie tylko jeden rodzaj produktu. Polega na podzieleniu łącznych kosztów wytworzenia zarówno w kwocie ogółem, jak i przekroju pozycji kalkulacyjnych przez ilość wytworzonego jednorodnego produktu.
2.    Ze współczynnikami.
Może być stosowana w jednostkach wytwarzających masowo lub wielkoseryjnie kilka rodzajów produktów z tego samego surowca, wg takiej samej techniki i wg takiej samej technologii wytwarzania. Główną jej cechą jest sprowadzenie różnych, aczkolwiek pod wieloma względami podobnych produktów do wspólnej cenowej jednostki przeliczeniowej, dlatego wybiera się najbardziej reprezentatywne cechy mierzalne (waga, pracochłonność, wymiary) i ustala się jednostkę umowną będącą wspólnym podzielnikiem.
3.    Fazowa.
Każda faza produkcji każdego produktu traktowana jest jako odrębna kalkulacja. Każda faza z wyjątkiem ostatniej kończy się przekazaniem nie zakończonego produktu do następnej fazy lub przejściowo do podręcznego magazynu międzyoperacyjnego. Ma zastosowanie przy produkcji masowej lub wielkoseryjnej, która przechodzi przez szereg procesów obróbki stanowiących zamknięte fazy produkcji. Koszty bezpośrednie ujmowane są w takim przypadku na wyodrębnionych w przekroju procesów kartach kalkulacji wynikowej lub zestawieniach kalkulacyjnych. W końcu miesiąca do kosztów tak zgromadzonych dodawane są koszty pośrednie. Ustalanie kosztu jednostkowego może być dokonywane dwoma sposobami:
a)    dodanie do kosztów każdej następnej fazy kosztów poniesionych w fazach dotychczasowych na półfabrykaty pobrane w danej fazie oraz podzielenie otrzymanej sumy przez ilość półfabrykatów wykonanych, a w fazie końcowej proces wytwórczy przez ilość wyrobów.
b)    w drodze oddzielnego kalkulowania kosztów każdej fazy, tj. dzielenia sumy kosztów podzielonych w każdej fazie przez ilość odpowiednio wykonanych w tych fazach półfabrykatów oraz zsumowania jednostkowych kosztów poszczególnych faz.
4.    Produktów sprzężonych.
Polega na umownych sposobach podziału kosztów na poszczególne produkty główne i produkty uboczne powstające w toku tego samego procesu. Sposób podziału kosztów zależy od tego, czy w ciągu tego samego procesu powstaje:
a)    jeden produkt główny i jeden lub kilka produktów ubocznych;
b)    dwa lub więcej produktów głównych;
c)    dwa lub więcej produktów głównych oraz jeden lub więcej produktów ubocznych.
Często podział na produkty główne i uboczne ma charakter umowny. Produkty sprzężone to produkty, które powstają w oparciu o wspólny wsad surowcowy na zasadzie przymusu. W tym przypadku bez uzyskania produktów ubocznych nie można wytworzyć głównego. Produkcja sprzężona łącznie może mieć miejsce w wielu gałęziach przemysłu przetwórczego, wydobywczego i paliwowego. Produkty sprzężone powstają w oparciu o wsad surowcowy lub w wyniku realizacji procesu wspólnego wydobycia szeregu kopalin na zasadzie przymusu. Przy produkcji sprzężonej koszty ponoszone są w przeważającej liczbie przypadków na realizację łącznego procesu bez podziału na efekty. Przeprowadzenie kalkulacji kosztów jednostkowych poszczególnych rodzajów produktów powstały w wyniku podziału produkcji sprzężonej.
Kalkulacja doliczeniowa.
Stosowana jest tam, gdzie nie ma warunków zastosowania kalkulacji podziałowej, a więc przy produkcji jednostkowej, małoseryjnej, a nawet średnioseryjnej, w której występuje duża zmienność wytworzonego asortymentu wyników. Przy produkcji średnioseryjnej przedmiotem kalkulacyjnym może być produkcja miesiąca bez względu na to, czy stanowi ona kilka serii lub zleceń, czy też stanowi cząstkę serii lub zlecenia. Z tego względu stosuje się podział kalkulacji doliczeniowej na dwie grupy:
1.    Zleceniowa.
Może być stosowana przy wytwarzaniu różnorodnych, najczęściej niepowtarzalnych produktów w pojedynczych egzemplarzach lub pojedynczych seriach. Stosowana w budownictwie, przy świadczeniu usług.
2.    Asortymentowa.
Może wystąpić przy zleceniach produkcyjnych jako dokumentach stanowiących dyspozycje wytwórcze. Stosuje się przeważnie w przemysłach o produkcji wykonywanej na szerszą skalę, ale mimo tego nie daje się tam zastosować produkcji wielkoseryjnej. Na karty kalkulacyjne zbiera się koszty bezpośrednie w przekroju pozycji kalkulacyjnych, a pośrednie dolicza się za pomocą odpowiednio dobranych kluczy podziałowych. W końcu miesiąca następuje podział kosztów między wyroby gotowe i produkcję w toku wg stanu produkcji w toku ustalanego drogą spisu z natury lub w oparciu o bieżącą dokumentację produkcyjną. Koszt wytworzenia jednostki naturalnej wyrobu gotowego i produkcji niezakończonej stanowi iloraz łącznych kosztów wytworzenia ujętych na karcie kalkulacji wynikowej przez ilość wykonanych wyrobów.
Różnice między kalkulacją podziałową a doliczeniową.
Kalkulacja podziałowa nie uwzględnia kosztów pośrednich, natomiast doliczeniowa obejmuje koszty bezpośrednie oraz doliczane koszty pośrednie.
KOSZT WYTWORZENIA PRODUKTU
Produkt – produkty gotowe, półfabrykaty, produkty w toku, usługi wykonane i w toku. Nowa ustawa nie obejmuje materiałów.
Koszt wytworzenia obejmuje: koszty pozostające w bezpośrednim związku z danym produktem oraz uzasadnioną część kosztów związanych pośrednio z wytwarzaniem produktu. Koszty bezpośrednie obejmują wartość zużytych materiałów bezpośrednich, koszty pozyskania i wytworzenia związane bezpośrednio z produkcją i inne koszty poniesione w związku z doprowadzeniem produktu do postaci i miejsca, w jakim znajduje się w dniu wyceny. Do uzasadnionej, odpowiedniej do okresu wytwarzania produktu części kosztów pośrednich zalicza się zmienne pośrednie koszty produkcji oraz tą część stałych pośrednich kosztów produkcji, które odpowiadają poziomowi tych kosztów przy normalnym wykorzystaniu zdolności produkcyjnych. Za normalny poziom wykorzystania zdolności produkcyjnych uznaje się przeciętną, zgodną z oczekiwaniami w typowych warunkach wielkość produkcji za dana liczbę okresów lub sezonów przy uwzględnieniu planowanych remontów. Jeżeli nie jest możliwe ustalenie kosztu wytworzenia produktu jego wyceny dokonuje się wg ceny sprzedaży netto takiego samego lub podobnego produktu pomniejszonej o przeciętnie osiągany przy sprzedaży produktów zysk brutto na sprzedaży, a w przypadku produkcji w toku także z uwzględnieniem stopnia jego przetworzenia. Zgodnie z międzynarodowymi standardami rachunkowości koszt powinien składać się ze wszystkich kosztów nabycia, przetworzenia oraz innych kosztów poniesionych w trakcie doprowadzenia zapasów do ich aktualnego miejsca i stanu.
Koszt nabycia zapasów składa się z ceny zakupu, ceł importowych i pozostałych podatków (niemożliwych do odzyskania od Urzędu Skarbowego) oraz kosztów transportu, załadunku i wyładunku oraz innych kosztów dających się bezpośrednio przyporządkować do wyrobów gotowych, materiałów i usług. Przy określaniu ceny nabycia odejmuje się opusty, rabaty handlowe i inne. Do ceny można zaliczyć różnice kursowe wynikające bezpośrednio z faktu nabycia zapasów zafakturowanych w walucie obcej.
Na koszty przetworzenia zapasów składają się koszty związane bezpośrednio z jednostką produkcji, tj. bezpośrednia robocizna. Zalicza się do nich także systematycznie rozłożone stałe i zmienne pośrednie koszty produkcji poniesione przy przetwarzaniu materiałów w wyroby gotowe. Stałymi pośrednimi kosztami produkcji są te pośrednie koszty produkcji, które pozostają stosunkowo niezmienne niezależnie od wielkości produkcji, tj. amortyzacja i utrzymanie budynków lub koszty zarządzania i administracji. Zmiennymi pośrednimi kosztami produkcji są te pośrednie koszty produkcji, które zmieniają się bezpośrednio lub prawie bezpośrednio ze zmianami wielkości produkcji, np. materiały i robocizna. Do celów przepisania stałych pośrednich kosztów produkcji do kosztów wytworzenia zapasów przyjmuje się normalną zdolność produkcyjną urządzeń produkcyjnych, zaś normalną zdolność określa produkcja na średnim poziomie, której uzyskania oczekuje się w czasie kilku okresów lub sezonów w typowych okolicznościach z uwzględnieniem utraty zdolności produkcyjnej wynikającej z planowanej konserwacji. Koszty pośrednie nie przepisane są ujmowane jako koszty okresu, w którym zostały poniesione. W okresach nietypowo wysokiej produkcji wielkość stałych kosztów pośrednich przypisanych do każdej jednostki produkcji zmniejsza się. Zmienne pośrednie koszty produkcji przypisuje się do każdej jednostki produkcji na podstawie aktualnego stanu wykorzystania urządzeń produkcyjnych. Pozostałe koszty zalicza się do kosztu zapasów tylko w takim zakresie, w jakim ponosi się celem doprowadzenia zapasów do ich aktualnego stanu i miejsca.
Przykładem kosztów wyłączonych określających wartość początkową zapasów są koszty zużycia ponadnormatywnego i zmarnowanych materiałów i robocizny koszty magazynowania, chyba że poniesienie tych kosztów jest niezbędne w czasie procesu produkcyjnego między jego etapami, pośrednie koszty administracyjne, które nie przyczyniają się do doprowadzenia zapasów do ich aktualnego stanu i miejsca oraz kosztów sprzedaży. W pewnych okolicznościach do kosztów zapasów zalicza się koszty finansowania zewnętrznego, czyli odsetek z tytułu kredytów bankowych i pożyczek, amortyzację dyskonta biurze rachunkowym szczecin lub premii związanych z pożyczkami, amortyzacji kosztów poniesionych w związku z uzyskaniem pożyczek i kredytów, obciążeń finansowych z tytułu umów leasingu finansowego i różnic kursowych związanych z kredytami. oraz pożyczkami w stopniu, w jakim można je uznać za korektę kosztów odsetek. Koszty finansowania zewnętrznego, które można bezpośrednio przyporządkować do nabycia, budowy lub wytworzenia dostosowywanego składnika aktywów należy traktować jako część kosztu wytworzenia tego składnika aktywów.
Koszty nie zaliczane do kosztów wytworzenia produktu obejmują: koszty będące konsekwencją niewykorzystanych zdolności i strat produkcyjnych, kosztów ogólnego zarządu, które nie są związane z doprowadzeniem produktu do postaci i miejsca, w jakim znajduje się cel, kosztów magazynowania wyrobów gotowych i półfabrykatów chyba, że poniesienie tych kosztów jest potrzebne w procesie produkcji.
W nowej definicji kosztów wytworzenia wyróżnia się zmienne i stałe koszty pośrednie produkcji. Do zmiennych zaliczyć należy koszty wydziałowe reagujące na zmiany rozmiarów produkcji, np. koszty ruchu maszyn i urządzeń, koszty konserwacji maszyn i urządzeń, które to koszty stanowią w całości element kosztu wytworzenia produkcji. Stałymi kosztami pośrednimi są (można je częściowo doliczyć do kosztów produkcji) to również koszty wydziałowe, tj. amortyzacja, koszty utrzymania czystości, koszty oświetlenia wydziałów i można je doliczyć w części odpowiadającej poziomowi tych kosztów przy normalnym wykorzystaniu zdolności produkcyjnych. Jeżeli koszty stałe pośrednie są konsekwencją niewykorzystanych zdolności produkcyjnych należy je traktować jako koszty okresu, a nie koszty wytworzenia produktu.

Koszty uznane – rozumie się uprawdopodobnione zmniejszenia w okresie sprawozdawczym, korzyści ekonomicznych wiarygodnie określonej wartości w formie zmniejszenia wartości aktywów, albo zwiększenia wartości rezerw (zobowiązań), które prowadzą do zmniejszenia kapitału obcego, zwiększenia jego niedoboru w inny sposób niż wycofanie środków przez udziałowców.

Zasada memoriałowa – w celu określenia wyniku danego okresu przychody ze sprzedaży (zrealizowanym) przyporządkowujemy koszty uznane czy ekspirowane i to niezależnie od terminu zapłaty.

Kryteria ujęcia przychodów – MSR 18

1.    Jednostka gospodarcza przekazała nabywcy znaczące ryzyko i korzyści wynikające z transferu własności.
2.    Jednostka przestaje być trwale zaangażowana zarządzaniem towarami i nie sprawuje nad nimi kontroli.
3.    Kwotę można wycenić w sposób wiarygodny.
4.    Istnieje prawdopodobieństwo, że jednostka gospodarcza uzyska korzyści ekonomiczne z tytułu transakcji.
5.    Koszty już poniesione oraz te, które zostaną poniesione przez jednostkę gospodarczą w związku z transakcją można wycenić w sposób wiarygodny.

Koszty ekspirowane – koszty podstawowej działalności operacyjnej dzielimy najogólniej na:
•    Koszty produktu
•    Koszty okresu

Koszty produktu – są rozliczane na produkowane wyroby, są one wstępnie aktywowane w postaci wyrobów gotowych i zostają przyporządkowane przychodom dopiero z chwilą sprzedaży tych produktów.
Do kosztów tych zaliczamy:
-    Koszty bezpośrednie wytworzenia(materiały, energia) plus uzasadniona część kosztów pośrednich (wytwarzania).

Koszty okresu – są funkcją czasu, lub procesu sprzedaży i w związku z tym nie są rozliczane na produkty, nie są tym samym aktywowane tylko są natychmiastowo przyporządkowane przychodom w celu określenia zysku.
Do kosztów tych zaliczamy:
•    Koszty ogólnego zarządu
•    Koszty sprzedaży
Przepływ kosztów w przedsiębiorstwie jest następujący:

Koszty rejestrowane są i rozliczane w wielu układach a w ramach rozwiązania uproszczonego, ujmowane są na kilku kontach:
1.    Produkcja podstawowa, na którym rejestrujemy wszystkie koszty bezpośrednie.
2.    Koszty pośrednie wytwarzane
3.    Koszty ogólnego zarządu
4.    Koszty sprzedaży

Przy ewidencji sprzedaży wyrobów, dla zachowania zasady przejrzystości wprowadza się dwa konta.
1.    Konto ze sprzedaży wyrobów (kasy, weksle)

Ewidencja operacji wynikowych, wymienia się trzy zasadnicze elementy:
1.    Ewidencja kosztów handlowych
2.    Ewidencja procesu sprzedaży towarów
3.    Ostateczne ustalenie wyniku

1.    Operacje gospodarcze powodujące powstawanie kosztów działalności handlowej, są rejestrowane na koncie, koszty handlowe po stronie debetowej w korespondencji z różnymi kontami bilansowymi.
2.    Dla zachowania przejrzystości zapisów wprowadza się dwa konta: – przychody ze sprzedaży towarów, po stronie kredytowej – wartość sprzedanych towarów.

Materiały są to rzeczowe składniki nabyte od kontrahentów a czasami wytworzone we własnym zakresie, które zbierają się w jednym cyklu operacyjnym.

Ewidencje zapasów wyróżniamy ewidencje ilościową dla poszczególnych asortymentów, za nią jest odpowiedzialny magazynier.

Ewidencja ilościowo-wartościowa dla asortymentu krótkich prób, zwykle prowadzona oddzielnie dla każdego magazynu.

Ewidencja wartościowa – w układzie kont syntetycznych.

Wycena zapasów materiałów generalną zasadę wyceny zapasów jest historyczna cena nabycia. Można także przy założeniu, że nie zniekształca to stanu majątku i wyniku finansowego stosować cenę zakupu.

Wycena rozchodu materiału
Teoretycznie można wycenić stan końcowy i rozchód materiału w drodze szczegółowej identyfikacji rzeczywistych kosztów tych składników.

W praktyce stosuje się jedną z trzech:

1.    Średniej ceny warzonej polegającą na ustaleniu po każdej dostawie ceny przeciętnej obliczonej jako iloraz wartości stanu końcowego powiększonego o ostatni przychód przez oraz biuro rachunkowości szczecin ilość.
2.    FIFO polega na wycenie rozchodu materiałów według ceny pierwszej (najstarszej) dostawy znajdującej się jeszcze w magazynie a po jej wyczerpaniu według ceny następnej dostawy.
3.    LIFO polegającej na wycenie rozchodu według cen ostatniej dostawy a po jej wyczerpaniu przedostatniej itd.

Stałe ceny ewidencyjne, ustalane zwykle na rok i za pomocą tych cen, wycenia się wszystkie dowody obrotu materiałowego i prowadzi się ewidencje zapasów.
Przy tym rozwiązaniu powstają najczęściej różnice pomiędzy ceną rzeczywistą a ceną ewidencyjną – różnicę te nazywamy odchyleniami od cen ewidencyjnych materiałów i są one oddzielnie ujmowane w ewidencji.

Transakcje zakupu – składają się dwie odrębnie dokumentowane operacje.
1.    Otrzymanie dostawy i przyjęcie jej do magazynu na podstawie dowodu przyjęcia materiału Pz
2.    Otrzymanie towaru rozrachunkowego – ze względu na to, że operacje te mogą wystąpić w różnym czasie rozliczenie zakupu polega na stwierdzeniu czy faktury otrzymane od dostawców mają pokrycie w materiałach przyjętych do magazynu i vice versa.

Rozliczenia tego dokonuje się za pomocą konta rozliczenie zakupu.
W ciągu okresu miały niniejsze następujące transakcje:
1.    Otrzymano fakturę od dostawcy B za materiały b 15000
2.    Otrzymano fakturę od dostawcy A za materiały a 1000
3.    Otrzymano (przyjęto) dostawę materiałów b od dostawcy B zgodnie z Pz 15000
4.    Otrzymano przyjęto od dostawcy C 20000

Optymalizowanie wykorzystywania środków trwałych – działanie zmierzające do poszukiwania najkorzystniejszego postępowania z punktu widzenia przyjętego kryterium.
Wskaźniki wykorzystywania środków trwałych:
1.    ekonomiczny – charakteryzują produktywność środków trwałych przez uzyskane wyniki produkcyjne i finansowe
2.    techniczno-ekonomiczne – określają ekonomiczność niektórych rozwiązań  technicznych
3.    techniczne – dotyczą parametrów technicznych.
Produktywność – relacja produkcji wytworzonej w ciągu roku do wielkości środków trwałych w danym okresie.
Rodzaje wskaźnika produktywności:
1.    globalny – uwzględnia wszystkie zasoby trwałe podmiotu, bez względu na ich rodzaj i charakter działalności
2.    ogólny – zawiera jedynie wartość produkcyjnych zasobów trwałych, które związane są z procesami wytwórczymi
3.    cząstkowy – obejmuje efektywność tej grupy majątkowej, która stanowi mobilną część i aktywnie wpływa na proces produkcyjny.
Amortyzacja – wypływa z ekonomicznej formy z ruchu okrężnego obrotu środków trwałych w procesie reprodukcji. Wyraża się realnym procesem oddzielenia części wartości od funkcjonalnych środków trwałych w wyniku ich produkcyjnego wykorzystania.
Funkcje amortyzacji:
1.    miernik wartości przenoszony przez środki trwałe na produkt
2.    czynnik określający udział wartości przeniesionej w kosztach produkcji
3.    narzędzia stopniowego akumulowania pieniężnego odpowiednika tej wartości na reprodukcję środków trwałych
Stawki (normy) amortyzacji – ilościowo określone parametry wykorzystywane do obliczania wartości odpisów amortyzacyjnych od środków trwałych w ciągu danego okresu.
Odpisy amortyzacyjne – odzwierciedlają zużycie środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, które wykorzystywane są  w prowadzonej działalności podmiotów.
Metody amortyzacji:
1.    proporcjonalna (liniowa) – wysokość odpisów amortyzacyjnych jest jednakowa w ciągu całego okresu eksploatacji
2.    degresywna – wysokość stawek maleje w miarę upływu czasu
3.    progresywna – amortyzacja wrasta w miarę okresu użytkowania środków trwałych.
Formy reprodukcji prostej:
1.    całkowita – zastąpienie zużytych fizycznie lub moralnie zasobów majątkowych nowymi egzemplarzami tego samego lub podobnego rodzaju.
2.    rozszerzona – powiększenie wartości obiektu majątku trwałego, która powoduje wzrost jego wolumenu w postaci rzeczowej.
Dekapitalizacja – obniżenie wartości zasobów majątkowych w wyniku nie pokrywania bieżącej likwidacji (zużycia) przez inwestycje odtworzeniowo-modernizacyjne i kapitalne remonty.
Formy dekapitalizacji:
1.    absolutna – zmniejszenie zasobów majątku trwałego na skutek pełnego ich zużycia (likwidacji) i nie odtworzenia.
2.    Względna zmniejszenie wartości użytkowej środków trwałych wskutek częściowego ich zużycia.
GOSPODAROWANIE MAJĄTKIEM OBROTOWYM
Składniki majątku obrotowego: zapasy, gotówka, krótkoterminowe papiery wartościowe, nie rozliczone zaliczki na poczet dostaw zapasów w przyszłych okresach, rozliczenia międzyokresowe, należności.
Czas ich uczestnictwa w procesach gospodarczych zależy od przebiegu procesu produkcji, terminowości regulowania rozrachunków i innych. Jest on w mniejszym stopniu obciążony ryzykiem inwestycyjnym i bardziej elastyczny niż majątek trwały.
Majątek obrotowy # Kapitał obrotowy
Rodzaje kapitału obrotowego:
1.    brutto – równowartość majątku obrotowego, a więc aktywów bieżących pb-a
2.    netto
•    różnica między majątkiem obrotowym pb-a i jego zobowiązaniami bieżącymi
•    różnica między kapitałem stałym a majątkiem trwałym
Kapitał stały – kapitał własny powiększony o kapitał obcy długoterminowy.
Składniki zapasów – wartość surowców i materiałów w magazynach, produkcji w toku, wyrobów gotowych, zapłaconych zaliczek na poczet przyszłych dostaw materiałów i towarów.
Zapasy są zabezpieczeniem dla prawidłowego przebiegu procesów wytwórczych, handlowych i usługowych.
•    całkowite eliminowanie zapasów nie jest możliwe (niekorzystne)
•    dąży się do utrzymania zapasów na możliwie najniższym poziomie
•    charakteryzują się one najniższym stopniem płynności składników majątku obrotowego
•    należy zmierzać do ich optymalnego poziomu
Koszty (wady) nadmiernych zapasów:
1.    zamrożenia kapitału
2.    ubezpieczenia
3.    zużycia się i starzenia zapasów
Korzyści (zalety) nadmiernych zapasów:
1.    szybka realizacja zamówień
2.    ciągłość sprzedaży
3.    mniejsza wrażliwość na wzrost cen
4.    uniknięcie zakłóceń w produkcji w przypadku niesolidności dostawców
Etapy gospodarowania zapasami:
1.    ustalenie optymalnego rozmiaru zakupu zapasów ORZ
2.    ustalenie poziomu odnowy zapasów
3.    ogólna efektywność gospodarowania zapasami
Optymalny rozmiar zakupu – punkt przecięcia się krzywych rosnących i malejących kosztów utrzymania zwiększonego stanu zapasów.
•    rosnące koszty otrzymania zapasów (magazynowania, zamrożenia kapitału, ubezpieczenia itd.)
•    malejące koszty składania zamówień, ich realizacji, utraty rabatu od wielkości zamówień i koszty wyczerpania się zapasów.

Optymalna wielkość zamówień
ORZ =
S – wielkość rocznej sprzedaży
C1- jednostkowy koszt zmienny zapasów
C2- stały koszt jednego zamówienia
Optymalny rozmiar zakupu (ORZ) – teoretyczny model, gdyż nie można dokładnie przewidzieć wielkości sprzedaży i nie można wpłynąć na terminowość dostaw.
Punkt odnowy (punkt złożenia kolejnego zamówienia) POZ – to graniczny poziom zapasów, przy którym należy złożyć kolejne zamówienie na ich dostawę.
POZ = [przeciętne zużycie w czasie dostawy (dzień, tydzień)  czas dostawy] + zapas bezpieczeństwa
Zapas bezpieczeństwa – uwzględnia się w celu zagwarantowania ciągłości produkcji, ale tylko w przypadku niesprawdzonych lub niesolidnych dostawców oraz zmiennego zużycia zapasów.
Gdy zapas wyrobów w drodze to punkt kolejnego zamówienia liczymy:
PZKZ = [czas wynagrodzenia w tygodniach  tygodniowe zużycie] – wyroby w drodze
Koncepcje gospodarowania zapasami:
•    metoda Kaizena
•    metoda regulacji produkcji MRP I i MRP II
•    koncepcja elastycznego systemu produkcyjnego EST
•    technologia grupowania
•    strategia „just in time” – zakłada wyprodukowanie każdego elementu wyrobu finalnego dokładnie na czas jego montażu i jego nakład odpowiada zamówieniom (popytowi rynkowemu). Celem jest skrócenie cyklu wytwarzania wyrobu, minimalizacja zapasów materiałowych.
Ograniczenia wdrożenia systemu „just in time”
•    techniczno-produkcyjnej (odpowiednie maszyny i technologie)
•    organizacyjnej (produkcja i praca)
•    osobowej (kwalifikacja personelu).
Ocena efektywności gospodarowania zapasami
Szybkość obrotu danego składnika świadczy o długości okresu unieruchomienia środków pieniężnych ukrytych w tym składniku.
•    wskaźnik rotacji obrotu zapasów w ryzach i w dniach (w dniach im wyższy tym gorzej, w ryzach odwrotnie)
•    wskaźnik zapasów w strukturze majątkowej pb-a
Należności – wielkość sprzedanych wyrobów gotowych, usług, towarów itp.  za które jeszcze nie otrzymano zapłaty.
Kredyt manipulacyjny – kilkudniowe odroczenie terminu spłaty należności ze względu na konieczność sprawdzenia zgodności faktury z zamówieniem i dostawą oraz dokonania przelewu przez bank.
Kredyt handlowy (kupiecki) – celowe finansowanie zapasów odbiorcy; odroczenie zazwyczaj na okres 30, 45 lub 60 dni terminu spłaty należności.
Decyzje zarządzania kredytami dotyczą:
1.    okresu kredytowania
2.    instrumentów kredytowania (formy prawnej)
3.    wyboru metody określania zdolności kredytowej kontrahenta (reguła „5C” – charakter klienta, kapitał, zdolność do zapłaty, dodatkowe zabezpieczenia, elastyczność)
4.    sposobu inkasowania należności
5.    bodźców zwiększających udział kontrahentów płacących natychmiast.
Skutki polityki kadrowej:
1.    korzyści (wzrost przychodów ze sprzedaży)
2.    straty (przyrost kosztów w wyniku finansowania zapasów odbiorcy, ryzyko błędnej oceny zdolności kredytowej odbiorcy).
Efekty posiadania należności:
•    powstanie tzw papierowego zysku lub straty działalności operacyjnej
•    zmniejszenie przychodów ze sprzedaży (zysku) w wyniku nadmiernej ostrożności,
Metoda analizy przyrostowej – służy do wyboru modelu polityki kredytowej pb-a. Zestawia się przyrost zysku wynikającego ze wzrosty sprzedaży ze wzrostem kosztów wynikających z kredytowania odbiorcy.
Windykacja należności – stosowana poprzez upomnienia telefoniczne i listowe, faktoring, zlecenia firm specjalizujących się w tym zakresie.
Ocena efektywności zarządzania należnościami
•    wskaźnik rotacji należności w ryzach i dniach (w dniach im wyższy tym lepiej, w ryzach odwrotnie)
•    wskaźnik udziału należności w strukturze majątkowej pb-a.

Środki pieniężne – gotówka w kasie pb-a odszkodowania koszalin, na rachunkach bankowych, krótkoterminowe papiery wartościowe. Są  łatwo zbywalne i często zastępują gotówkę przy bezpośredniej regulacji zobowiązań.
Zarządzanie środkami pieniężnymi sprowadza się do ograniczenia ich wielkości do poziomu optymalnego, który nie ogranicza prowadzenia działalności gospodarczej oraz podnosi jej zyskowność.
Bieżące zarządzanie gotówką dąży do:
•    regulowania zobowiązań w terminie
•    lokowania nadwyżek środków pieniężnych z korzyścią
•    pozyskiwania najtańszych źródeł finansowania niedoborów.
Racjonalne zarządzanie gotówką -  wymaga określenia optymalnej wielkości okresowego podejmowania gotówki (optymalnego rozmiaru gotówki – ORG). Minimalizuje on koszt alternatywny utrzymania nadmiernego jej poziomu w pb-e oraz maksymalizuje zysk z tytułu lokaty nadwyżki gotówki w papierach wartościowych.
Modele ustalenia optymalnego rozmiaru gotówki ORG:
1.    Model Williama Baumola – służy do ustalenia optymalnego salda gotówkowego w znanym i stabilnym otoczeniu pb-stwa.
2.    Model Millera – Orra – służy do ustalenia optymalnego salda  gotówkowego w zmiennym i złożonym otoczeniu pb-stwa, gdy przewidywane wpływy gotówkowe są niepewne.
Utrzymanie racjonalnego stanu środków pieniężnych umożliwia:
•    terminową spłatę zobowiązań,
•    nowe inwestycje,
•    pełniejsze wykorzystywanie mocy produkcyjnej i osiągnięcie lepszych wyników finansowych,
•    rozwinięcie sprzedaży leasingowej,
•    obniżenie kosztów w wyniku uzyskiwania upustów cenowych,
•    łatwiejszy dostęp do dodatkowych przychodów finansowych z krótkoterminowych lokat,
•    harmonijny przepływ gotówki nawet w nieprzewidzianych sytuacjach, powodujących trudności w generowaniu przychodów pieniężnych.
Strategie zapewniające płynność finansową przedsiębiorstwa:
•    konserwatywna – polega na utrzymywaniu stosunkowo wysokich stanów gotówki, zapasów, materiałów i surowców do produkcji oraz wyrobów gotowych, jak też stosowanie liberalnej polityki w stosunku do odbiorców.
•    agresywna  – polega na minimalizowaniu poziomu składników rzeczowych aktywów oraz stosowaniu bardziej restrykcyjnej polityki kredytowej w odniesieniu do odbiorców.
•    umiarkowana – utrzymuje zapasy na przeciętnym poziomie. W zakresie gotówki prowadzi tzw. politykę „magazynowania płynności” czyli utrzymania zamiast gotówki płynnych papierów wartościowych, które są nabywane, gdy pb-stwo posiada rezerwy finansowe. Prowadzi to do złagodzenia własnej polityki kredytowej wobec odbiorców, minimalizacja ryzyka i kosztów zaangażowania kapitału obrotowego.
WZROST I ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORSTWA
Wzrost przedsiębiorstwa – wyraża się na ogół długookresowym powiększeniem określonej cechy mierzalnej, którą możemy wyrazić ilościowo w jednostkach miary.
Wzrost pb-stwa w wąskim znaczeniu – mierzalna, ilościowa zmiana pb-stwa w dłuższym okresie, którą możemy obliczyć w oparciu o dane statystyczne.
Wzrost pb-stwa w szerokim znaczeniu – całość przeobrażeń pb-stwa w dłuższym (5-7 letni okres) obejmujący wzrost w ścisłym znaczeniu oraz przeobrażenia jakościowe.
Wzrost zerowy – utrzymywanie się obrotów pb-stwa na jednym poziomie (okres stabilizacji, stagnacji).
Wzrost ujemny – okres spadku obrotów, czasem kończący się likwidacją czy upadłością pb-stwa.
Wartość rynkowa pb-stwa – jest na ogół wyższa lub niższa od jego wyceny bilansowej. O wartości rynkowej pb-stwa decydują m. in. jakość i nowoczesność produkcji i wyrobów, pozycja na rynku, innowacje, dobrej jakości kadra kierownicza, patenty, dobre imię w opinii publicznej.

Strategie wzrostu (drogi wzrostu) pb-stwa:
•    wewnętrzna – rozrastanie się pb-stwa od wewnątrz w drodze np. nowych inwestycji (np. instalowanie dodatkowych maszyn i urządzeń, budowa nowych obiektów,
•    zewnętrzna – łączenie się z innymi pb-stwami względnie na przyłączaniu innych, dotąd samodzielnych pb-stw lub ich części. Może on być osiągany przez:
a)    kooperację – wchodzenie pb-stwa w mniej lub bardziej trwałe związki z innymi pb-stwami, przy zachowaniu ekonomicznej i prawnej samodzielności partnerów,
b)    koncentrację – trwałe łączenie się z innymi pb-stwami dla wspólnego prowadzenia całej działalności gospodarczej pod jednolitym kierownictwem, zachowanie osobowości prawnej.
INWESTYCJE I FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA
Inwestowanie – związane z wydatkowaniem środków finansowych, ponoszenie nakładów.
Inwestycja – celowe wydatkowanie środków inwestora (także pb-stwa) skierowane na zwiększenie dochodów.
Cechy inwestycji:
-    długookresowe związanie środków finansowych,
-    skala ponoszonych nakładów jest znacznie większa niż w codziennej działalności pb-stwa,
-    wpływ inwestycji na przyszłe działania, ich efektywność i konkurencyjność pb-stwa jest przeważnie duży.
Rodzaje inwestycji:
a)    finansowa  – inwestycje w papiery wartościowe (akcje lub obligacje), udziały innych pb-stw, lokaty bankowe różnego typu, które powinny przynieść dochód.
b)    niematerialna – jedynie w sposób pośredni przyczyniają się do uzyskania dochodu, zaliczamy tu:
•    wydatki na sferę badań i rozwoju,
•    wydatki na reklamę,
•    wydatki na kształcenie zawodowe pracowników,
•    wydatki na świadczenia socjalne
c)    rzeczowe:
-    założycielska – wytycza kierunek działania pb-stwa, powstanie nowego pb-stwa lub zakładu wchodzącego w jego skład;
-    następcza:
    zastępcza (odtworzeniowa) – gdy zużycie dotychczasowych składników majątkowych wymusza konieczność zastąpienia ich nowymi;
    racjonalizacyjna (modernizacyjna)  – podejmowana w celu zwiększenia produktywności pb-stwa, prowadzi do zmniejszenia kosztów, zwiększenia efektów rzeczowych i zastąpienia ludzkiej siły roboczej siłą maszyn;
    rozwojowa – zwiększenie zakresu działania pb-stwa;
d)    inwestowanie we własność – zakupy gotówkowych nieruchomości (biur, sklepów, obiektów przemysłowych, magazynów).
Kryteria wyboru w decyzjach inwestycyjnych:
-    stopa procentowa;
-    wysokość stopy dyskontowej;
-    oprocentowanie kredytu;
-    wysokość popytu konsumpcyjnego;
-    polityka podatkowa państwa i stosowane ulgi inwestycyjne;
-    podejście kierownictwa (np. niechęć do zmian).
Stopę procentową można określić jako:
    oprocentowanie kredytów długo i krótkoterminowych w bankach;
    oprocentowanie jakie pb-stwo musi płacić za pozyskiwanie kapitału z innych źródeł obcych (obligacje);
    oprocentowanie lokat na rachunkach bankowych, otrzymane na rynkach kapitałowych.
Rachunek efektywności inwestycji – służy do oceny efektywności inwestycji, stosuje się odpowiednie kryteria czy odrzucić czy przyjąć inwestycję.
Metody oceny efektywności:
1)    statyczne
wady: nie uwzględniają zmian wartości pieniądza w czasie,
zalety: prostota obliczeń, opierają się na danych z pierwszego okresu, a przeważnie pierwszego roku przyjętego do rozważań jako najłatwiejszego do oszacowania
PROSTA STOPA ZYSKU – relacja przeciętnego zysku netto w normalnym rachunku działalności eksploatacji do początkowej wartości nakładów inwestycyjnych i środków obrotowych. Zaletą tej metody jest to, że obliczana stopa zysku może być porównywana z preferowaną stopą procentową.

DO OBCEGO KAPITAŁU:
R = (Z + I / K) x 100       Z – zysk netto po odpisie amortyzacyjnym, I – kwota odsetek od kredytu,
K – całkowity kapitał (nakład) inwestycyjny
DO WŁASNEGO KAPITAŁU:
Re = (Z / Q) x 100           Q – kapitał własny
TEST PIERWSZEGO ROKU – obejmuje jedynie pierwszy rok eksploatacji (początek funkcjonowania przedsięwzięcia)
Tp = (Zp + Ai) / K  r
OKRES ZWROTU – określa czas niezbędny do zwrotu nakładów.
T = K / (Zt + At)   lub  Te = Q / (Zt + At)     At – wartość odpisu amortyzacyjnego
2)    dynamiczne
zalety: stosowane są tam gdzie można oceniać poszczególne projekty inwestycyjne oddzielnie (przy założeniu, że nie istnieją powiązania między nimi, gdyż wybór pierwszego projektu inwestycyjnego nie wymusza realizacji innego) oraz uwzględnia zamiany pieniądza w czasie, dokładnie precyzuje z jakimi wydatkami i nakładami będziemy mieli do czynienia w poszczególnych latach inwestycji.
BIEŻĄCA WARTOŚĆ KAPITAŁOWA NETTO (NPV) – uzależniony od tego, czy nakłady inwestycyjne są ponoszone jednorazowo, na początku okresu, czy w kolejnych etapach. Przyjmuje do realizacji jedynie dodatnie projekty.
WEWNĘTRZNA STOPA ZWROTU (IRR) – to stopa dyskontowa, która zrównuje wartość zdyskontowanych wpływów z wartością zdyskontowanych nakładów inwestycyjnych. Metodę tą stosuje się gdy stopa dyskontowa nie jest znana. IRR = r  gdy  NPV = 0.
PODZIAŁ FUNKCJONALNY DZIAŁALNOŚCI
PRZEDSIĘBIORSTWA
Funkcja – zbiór potencjalnych, zwykle powtarzalnych, typowych i sformalizowanych proceduralnie działań, wyodrębnionych ze względu na ich zawartość treściową oraz na ich zrelatywizowanie do określonego celu lub jego części.
Podział funkcji:
•    ze względu na hierarchię zadań, których realizacji służą poszczególne grupy czynności:
1.    f. podstawowe – dotyczą realizacji głównych zadań pb-stwa;
2.    f. pomocnicze – zapewniają obsługę procesu realizacji funkcji podstawowych.
•    ze względu na strukturę cyklu działania:
1.     regulacyjne (kierownicze) – wiążą się z przygotowaniem, podejmowaniem i przekazywaniem decyzji oraz kontrolą ich realizacji;
2.    wykonawcze – wykonywanie poleceń.
•    wg faz procesu gospodarczego:
1.    techniczne przygotowanie produkcji;
2.    zatrudnienie i gospodarka czynnikiem ludzkim;
3.    inwestycje i gospodarka środkami trwałymi;
4.    produkcja podstawowa;
5.    działalność pomocnicza;
6.    sprzedaż;
7.    gospodarka środkami pieniężnymi;
8.    ewidencja i sprawozdawczość.
Cechy funkcji:
-    odmienność – struktury funkcji i stopnia ich rozbudowy w pb-stwie, zależnie od ich przedmiotu działania, wszystko zależy od charakteru pb-stwa,
-    umowność – możliwość odmiennego wyodrębnienia i grupowania funkcji w omawianym przekroju, nie ma sztywnych reguł,
-    zmienność – struktury i stopnia rozbudowy pb-stwa w czasie. Czynniki wpływające na zmienność funkcji w czasie to:
    poziom rozwoju gospodarczego,
    postęp naukowo techniczny,
    mechanizm funkcjonowania gospodarki,
    wielkość pb-stwa.
Podział pb-stwa ze względu na przedmiot działalności:
•    produkcyjne;
•    handlowe;
•    produkcyjno – handlowe.
Planowanie operacyjne – realizacja przeciętnych celów i założeń strategicznych. Do jego zadań należy:
•    określanie średnio i krótkookresowych celów i zadań pb-stwa,
•    określanie niezbędnych środków i warunków realizacji celów.
Rodzaje planów operacyjnych:
•    ogólne – długookresowy horyzont czasu (1-3 lat),
•    szczegółowe – bieżące założenia dla krótkich okresów i dla poszczególnych jednostek wewnętrznych.
Plany funkcjonalne:
•    marketingowe i sprzedaży (zbytu),
•    działalności podstawowej (produkcji, sprzedaży towarów),
•    zaopatrzenia,
•    zatrudnienia i płac,
•    kosztów,
•    finansów.
Planowanie strategiczne – przygotowanie i podejmowanie decyzji dotyczących podstawowych, kierunkowych celów pb-stwa. Jest to przygotowanie do sprawnej realizacji zadań. Są to decyzje długookresowe, trudno odwracalne w skutkach.
KOOPERACYJNE I KONCENTRACYJNE FORMY WSPÓŁPRACY PRZEDSIĘBIORSTW
Wzrost pb-a w wąskim znaczeniu  – inaczej ścisłe, liniowe, to mierzalna, ilościowa zmiana pb-a w dłuższym okresie, którą można obliczyć w oparciu o dane statystyczne.
Wzrost pb-a w szerokim znaczeniu – inaczej rozwój, to całość przeobrażeń pb-a w dłuższym (5-7 letnim) okresie.
Przyczyny łączenia pb-stw – decyzje o połączeniu pb-stw są na ogół bardzo różnorodne, ale wszystkie wynikają z dążenia do lepszego realizowania celów poszczególnych pb-stw przez współdziałanie. Najczęściej przyczynami są:
dążenie do zwiększenia produktywności, poprawienie pozycji na rynku, zmniejszenie ryzyka poszczególnych pb-stw, uzyskanie silnej pozycji gospodarczej, a w rezultacie zmniejszenie konkurencji.
Koncentracja i jej rodzaje  – połączenia na większą skalę, w przypadku których uczestniczące pb-a rezygnują w mniejszym lub większym stopniu z samodzielności gospodarczej. Główną cechą koncentracji jest poddanie uczestniczących jednostek jednolitemu kierownictwu gospodarczemu. Rodzaje:
pozioma koncentracja – łączenie pb-w tej samy fazy produkcji lub handlu,
pionowa koncentracja – łączenie pb-w kolejnych faz produkcji lub handlu, względnie produkcji i handlu.
Obie te formy mogą mieć charakter organiczny (homogeniczny) jeśli występują w czystej postaci. Natomiast łączenia pb-w różnych branż i dziedzin grupujące jednostki często nie mające ze sobą nic wspólnego są traktowane jako nieorganiczne (heterogeniczne).
Koncentracja i jej formy – pb-a rezygnują w pewnym stopniu z samodzielności gospodarczej i poddają się jednolitemu kierownictwu gospodarczemu. Rodzaje:
holding – grupa samodzielnych podmiotów gospodarczych w formie spółek, w której jedna spółka sprawuje jednolite kierownictwo nad pozostałymi. Podmiot kontrolujący (dominujący – spółka matka) na podstawie tzw. umowy holdingowej ma możliwość wpływania na decyzje podejmowane przez podmioty podlegające. Natomiast spółki zależne to podmioty kontrolowane (podporządkowane – spółki córki). Rodzaje:
zarządzający – zwany czasami dyrektorskim, operacyjny, finansowy (inwestycyjny).
koncern – jest to połączenie pb-w, które stają się częścią całego zgrupowania, podporządkowanymi jednolitemu kierownictwu przez pb-o – matkę, względnie przez wyodrębnioną centralę. Wyróżnia się poszczególne typy  pb-w koncernowych:
pb-a znajdujące się w większościowym opanowaniu i pb-a posiadające większościowe udziały,
pb-a podporządkowane i pb-a panujące (nadrzędne),
pb-a posiadające wzajemne udziały,
cząstkowe umowy zawierane między pb-i koncernu.
Rodzaje koncernów:
subordynacyjny (panujący) – występuje gdy w koncernie jedno pb-o posiada pozycję dominującą, panującą;
równorzędny (koordynacyjny) – występuje gdy  nie zachodzi panowanie jednego pb-a nad innymi.
fuzja (scalenie) – jest to taka forma połączenie, przy której połączone dotychczas samodzielne pb-a zostają pozbawione nie tylko samodzielności ekonomicznej, ale i osobowości prawnej, a następnie zostają scalone w jedno pb-o, najczęściej wielozakładowe. Tylko to sfuzjowane pb-o zachowuje osobowość prawną                    i samodzielność ekonomiczną. Przyłączone pb-o może nawet ulec fizycznej likwidacji.
Formy w których może być prowadzona:
scalenie przez nowe założenie -  rozwiązanie, prawna likwidacja wszystkich scalonych pb-w,
scalenie przez wchłonięcie – fuzja dokonana przez wchłonięcie przyłączanego pb-a, które przenosi całość swojego majątku na już istniejące pb-o przyłączające.
Kooperacja – dokonywana w drodze zawarcia umowy i porozumienia się co do przedmiotu współpracy. Rozróżnia się:
luźne formy kooperacji, rygorystyczne formy kooperacji (kartel).
Luźne formy kooperacji małych pb-w:
wspólnota interesów – to oparte na zawartej umowie powiązanie dwóch lub większej liczby osób fizycznych lub prawnych dla wspólnego celu;
wspólnota pracy – stanowi zazwyczaj tzw. spółkę okolicznościową, czyli połączenie pb-w pozostających nadal samodzielnymi pod względem ekonomicznym i prawnym dokonywane w celu podjęcia się wspólnej realizacji określonego wielkiego zadania, które wymaga współdziałania większej liczby różnych wyspecjalizowanych pb-w. Wspólnota pracy często przyjmuje formę generalnego zleceniodawcy, często występują pionowe powiązania i jest to forma kooperacji przejściowej;
konsorcjum – to też spółka okolicznościowa, która tworzona jest w postaci umownego powiązania dla zrealizowania ściśle określonego dużego zadania, po spełnieniu którego zostaje rozwiązana. W praktyce najczęściej spotykamy się z konsorcjum bankowym;
wspólne pb-o – jest już trwalszą formą, utworzone przez współpracujące pb-a dla obsługi wszystkich uczestników. Pb-a kooperujące ze sobą wydzielają określone cząstkowe zadanie (np.: reklama) i dla jego spełnienia powołują specjalną wspólną jednostkę, której często nadaje się status pb-a.
Luźne formy kooperacji dużych pb-w:
alianse strategiczne – przy tworzeniu tych partnerstw  może chodzić o umocnienie swej pozycji na określonych rynkach (Renault i Volvo), niezmiernie kosztowny rozwój nowych technologii (Siemens i IBM). Uczestnicy tych partnerstw  zachowują w pełni swoją samodzielność.
Rygorystyczne formy kooperacji:
kartel – porozumienie kartelowe ma charakter trwały i jest oparty na umowie, przybiera najczęściej formę spółki prawa cywilnego, nie posiada osobowości prawnej. Stanowi umowny związek pb-w o charakterze monopolistycznym, dążący do podwyższenia lub utrzymania rentowności w drodze eliminowania konkurencji między członkami porozumienia. Porozumienia kartelowe najczęściej dotyczą stosowania jednolitych cen           i warunków transakcji. Przy tej formie kartelu stosowane jest zazwyczaj ustalenie dla wszystkich pb-w tzw: kontyngentów produkcji (limitów), których pod sankcją kary nie można przekraczać. Wobec pb-w, które nie chcą przystąpić do porozumienia, kartel zazwyczaj stosuje bezwzględne środki walki; syndykat – powstaje, gdy kartel dążąc do większego zdyscyplinowania uczestników, tworzy własne pb-o, które przejmuje od wszystkich uczestników wszelkie kontakty z odbiorcami i rynkiem. Z jego utworzeniem zanikają bezpośrednie kontakty pb-w  z rynkiem, co wzmacnia władzę kierownictwa kartelu.
NOWOCZESNE STRUKTURY ORGANIZACYJNE
Nowoczesne struktury organizacyjne:
zadaniowa, organiczna, macierzowa, dywizjonalna.
Struktura zadaniowa :
doraźne tworzenie na podstawie struktury liniowo-sztabowej zespołów zadaniowych do realizacji wielowymiarowych zadań; powołuje się kierownika koordynatora zadania w przypadku mniej złożonych zadań. Członkowie zespołów podlegają dotychczasowemu kierownikowi i tylko część czasu poświęcają realizacji zadania koordynowanego przez kierownika koordynatora; powołuje się zespół zadaniowy w przypadku bardziej złożonych zadań. Jego członkowie zostają wyłączeni z dotychczasowych komórek i tworzą odrębny zespół.
Struktura organiczna :
opiera się na powoływaniu w razie potrzeby zespołów specjalnych do rozwiązywania krótkookresowych zadań jednorazowych; dany problem powierza się specjaliście, który staje się kierownikiem tego zadania do jego rozwiązania i kompletuje on współpracowników; na ogół każdy specjalista zaangażowany jest w realizację kilku zadań; kierownik danego zadania może być jednocześnie podwładnym swego podwładnego jako członek zespołu zajmującego się innym zadaniem;
Struktura macierzowa :
organizacja dwuliniowa, wprowadzana w celu ułatwienia procesu decyzyjnego; na drugim szczeblu hierarchii pb-a (bezpośrednio poniżej kierownika naczelnego) tworzone są równoległe instancje o charakterze podmiotowym (liniowym) i funkcjonalnym; instancje o charakterze funkcjonalnym tworzone są na ogół jako centralne służby funkcjonalne (działy) ds. finansów, rachunkowości, zbytu, produkcji; zakresy przedmiotowe tworzone są wg grup wyrobów, branż, ich rynków; szczególną formą organizacji macierzowej stanowi zarządzanie produktem i zarządzaniem przedsięwzięciem.
Zalety: wykazuje przydatność w pb-ch realizujących duże zadania polegające na projektowaniu lub konstruowaniu złożonych.
Struktura dywizjonalna:
stosowana przez duże przedsiębiorstwa, w których pojawiły się problemy zarządcze wynikające ze skali wielkości tych organizmów.
Cechy:
grupowanie i integracja wewnętrznych jednostek (wydziałów, zakładów) w samodzielne jednostki wg grup produkowanych wyrobów, grup odbiorców, regionów produkcji, rynków; wydzielone jednostki mają dużą samodzielność i odpowiedzialność;
na drugim szczeblu zarządzania pb-m (bezpośrednio poniżej naczelnego kierownictwa) tworzone zostają  zarządy dywizji; pełna decentralizacja w obszarze decyzyjnym, taktycznych, operacyjnych; na czele każdej dywizji osadzony zostaje jej kierownik (albo kierownictwo) będący  w swej grupie liniowym kierownikiem;
Problemy komunikacji organizacyjnej w zarządzaniu.
System  komunikacji – całokształt przepływu informacji w pb-e , który powinien być zgodny ze strukturą organizacji zarządzania.
Zadanie systemu komunikacji:  stworzenie warunków dla koordynowania i zintegrowania całego systemu pb-a w sposób, przyczyniający się do optymalnego spełniania zadań. Kierownictwo pb-a musi dbać by informacje o charakterze zarządzającym i sprawozdawczym przepływały w sposób niezakłócony i nie zniekształcony. Tworzenie organizacji w przedsiębiorstwie.
Kształtowanie organizacji przedsiębiorstwa – zadanie naczelnego kierownictwa, wymaga ciągłego dostosowywania do zmieniających się warunków wewnątrz pb-a , jak i w jego otoczeniu zewnętrznym. Pierwszy krok w tworzeniu organizacji przedsięb. to  przydzielenie zadań poszczególnym uczestnikom pb-a , którym musi odpowiadać przydzielenie uprawnień. Następnie trzeba rozgraniczyć odpowiedzialność .
Centralizacja – ma miejsce, jeśli dokonuje się łączenia podobnych zadań cząstkowych w jednym ręku, czy w jednej instancji, która przejmuje prawo decydowania w tych sprawach. Może odnosić się tylko do łączenia jednorodnych zadań w jednej jednostce organizacyjnej (przedmiotowa), a może też odnosić się do uprawnień decyzyjnych (decyzyjna). Decentralizacja decyzyjna – określana jako delegacja, oznacza że pewne uprawnienia decyzyjne kierownictwa pb-a mogą być przez nie delegowane na niższe ogniwa. Delegowanie uprawnień  – kierownictwo naczelne delegując uprawnienia bierze na siebie odpowiedzialność za ewentualne przyszłe błędy instancji , na którą zostały uprawnienia zdecentralizowane. Powoduje zwiększenie nakładu czynności koordynujących. Instrumenty organizacyjne koordynujące delegowanie mają na celu poprawienie systemu uzgodnień decyzji. Stosuje się tworzenie w pb-ach różnych koordynujących kolegiów (komisji, zespołów problemowych, narad, itp.) , które są tworzone albo okazjonalnie, albo mogą działać w długich okresach.
Elementy wspierając decentralizację zarządzania i delegowania uprawnień:
system planowania, system informacji, system kontroli.
KLASYCZNE STRUKTURY ORGANIZACYJNE
System liniowy – cechuje proste, bezpośrednie i konsekwentne instancyjne podporządkowanie każdego stanowiska i komórki organizacyjnej. Każda osoba jest podporządkowana tylko jednej instancji i jest tylko wobec niej odpowiedzialna, ale sama może mieć jednocześnie kilku podwładnych. Stosunek nadrzędności i podrzędności, a w tym uprawnienia do wydawania poleceń i obowiązek ponoszenia odpowiedzialności są określane jednoznacznie. Zalety : łatwość w przekazywaniu dyspozycji; wyraźny podział władzy, kompetencji i odpowiedzialności; proste i przejrzyste konstrukcje; kierownictwo ogranicza spory kompetencyjne i utrzymuje dyscyplinę; szczeble instancyjne są tworzone wg funkcji pb-a, produktów; dominujący wpływ więzi liniowych. Wady :dominujący wpływ więzi liniowych; rozbudowana hierarchia zarządzania; tendencje do centralizacji; ociężałość organizacji w wyniku długiej drogi przepływu poleceń i informacji; brak podziału pracy i specjalizacji stanowisk; proste, bezpośrednie instancyjne podporządkowanie każdego stanowiska i jednostki organizacyjnej. Zastosowanie :małe pb-a (sklepy, punkty usługowe, małe hurtownie, zakłady rzemieślnicze), rzadko stosowana w praktyce. System funkcjonalny – oparty jest na zasadzie specjalizacji i umożliwia podporządkowanie każdego stanowiska dwóm lub większej liczbie instancji, w zależności od rodzajów zadań. Droga rozkazodawcza i sprawozdawcza zostaje określona rodzajem zadania. W tym systemie np.; kierownik warsztatu mechanicznego może otrzymywać dyspozycje od kilku specjalistycznych kierowników wyższych szczebli. Zalety :specjalizacja funkcji kierowniczych, większa elastyczność funkcjonowania pb-a, redukcja zniekształceń przekazu w wyniku skrócenia drogi przekazu, wykorzystanie zasady rady kompetentnej. Wady: niebezpieczeństwo braku należytej koordynacji między funkcjonalnymi zwierzchnikami, a także możliwość sporów kompetencyjnych. Rzadko stosowana w praktyce. System sztabowo-liniowy – przy określonych wyższych szczeblach instancyjnych tworzy się stanowiska lub komórki sztabowe o charakterze doradczym i wspierającym daną instancję. Nie mają one jednak prawa wydawania poleceń. Ich zadanie polega przede wszystkim na gromadzeniu informacji, niezbędnych dla ważnych decyzji, ich wywartościowaniu i przygotowaniu na ich podstawie alternatyw decyzyjnych, w celu zapewnienia skutecznego kierowania. Służby sztabowe nie mogą zdejmować odpowiedzialności z kierowników, których działanie mają wspierać. Spełniają one też najczęściej funkcje doradcze dla poszczególnych komórek organizacyjnych. Gromadzenie w sztabach specjalistów – ekspertów prowadzi jednak niejednokrotnie do określonych spięć między sztabem a linią. Przyczyną tych konfliktów często jest to, że komórki sztabowe niejednokrotnie dysponują lepszymi informacjami niż linia oraz nieumiejętność właściwego komunikowania się.
ORGANIZOWANIE DZIAŁALNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTWA
Organizowanie – działanie polegające na kształtowaniu strukturalnym pb-a. stanowi ono świadome tworzenie i łączenie elementów pb-a (ludzi i rzeczy) i ustalanie wzajemnych stosunków między nimi, tak aby stanowiły one celowo działający system.
Organizacja – rezultat organizowania. Celowo uporządkowana struktura poszczególnych członów pb-a. termin organizacja występuje w literaturze w 3 znaczeniach:
1)    w ujęciu rzeczowym – zbiór uporządkowanych współzależnych elementów;
2)    w ujęciu atrybutowym – zbiór cech charakterystycznych dla złożonych grup (dla rzeczy zorganizowanej);
3)    w ujęciu czynnościowym – proces tworzenia rzeczy złożonych.
W nauce organizacji wyróżnia się:
A)    organizację zarządzania (strukturę) – tworzenie struktury organizacyjnej polega na wkomponowaniu poszczególnych, podzielonych w wyniku podziału pracy zadań poszczególnych osób i środków rzeczowych w taki system wzajemnych stosunków, jaki wynika z potrzebnych zasad nad i podrzędności, uprawnień, wydawania poleceń i komunikowania się. Sterowanie zdolne do spełnienia zadań;
B)    organizację procesów (przebiegu procesów, czynności) – przedmiotem organizacji procesów jest kształtowanie przebiegów poszczególnych czynności produkcyjnych i administracyjnych, ukierunkowane jest na uporządkowanie procesów realizacji zadań.
Podejścia do organizacji wg Rutki:
•    strukturalne (mechanistyczne) – traktowanie człowieka jako „przedmiotu” organizowania, a więc dostosowywanie go do struktury organizacyjnej. Ludzie i organizacja traktowane były jako maszyny, co oznaczało że proces tworzenia organizacji przebiega analogicznie jak konstruowanie maszyny. Racjonalność traktowana była w kategoriach technicznych     i odnosiła się przede wszystkim do sposobu realizacji celów. Można tu wyróżnić nurty:
klasyczna teoria zarządzania – jej zwolennicy zajmują się analizowaniem stanowiska pracy w kontekście wydajności pracy. Stworzyli zasady zarządzania będące kombinacją reguł wojskowych i inżynierskich (zasada jedności poleceń, zasięgu kontroli, podziału pracy, uprawnień  i odpowiedzialności). Przyjrzenie się tym zasadom pozwoliło wysunąć stwierdzenie polegające na porównaniu tworzenia organizacji z procesem powstawania maszyny;
naukowe zarządzanie (Taylor, Adamiecki) – twierdzono, że „całe myślenie należy do menedżerów i projektantów, a całe robienie do pracowników”. Należy przesuwać całą odpowiedzialność za organizowanie pracy z robotnika na kierownika, należy używać metod naukowych sposobu wykonywania pracy, trzeba dobrać najlepszą osobę do wykonywania zaplanowanej pracy, trzeba szkolić robotnika i stale go kontrolować;
kierunek systemowy – zgodnie z którym organizacja powinna być traktowana jako system, uporządkowany zbiór elementów pozostających we wzajemnych relacjach (chodzi tu o władzę, status społeczny, moralność, prawo czy wierzenie);
•    podmiotowe (F. Morgan) – „organizacja jako organizmy” zgodnie z tym podejściem zaczęto zwracać uwagę na kryteria jakościowe, a nie tylko ilościowe. Koncentruje się na rozumieniu potrzeb organizacji i jej stosunków z otoczeniem oraz zarządzaniu nimi. Przyjmuje się, że najważniejszym składnikiem organizacji jest człowiek ponieważ jest on jedynym twórczym jej składnikiem. Człowiek jako istota biologiczna jest w stanie działać efektywnie gdy zaspokojone są jego potrzeby (system bodźców). Można tu wyróżnić nurty:
psychologiczny (Mc Gregor, Herzberg) – twierdzili że człowiek w swoich działaniach kieruje się przede wszystkim własnym „ego”, przyjętym systemem wartości;
socjologiczny (Maslow) – zakłada, że człowiek jest istotą społeczną, a w swoim działaniu kieruje się motywami społecznymi, psychologicznymi i ekonomicznymi, które mają swe źródło w potrzebach ludzkich (przynależności i uznania, zadowolenia, fizjologicznych i bezpieczeństwa);
zalety: uwypukla znaczenie stosunków między organizacjami a ich otoczeniem; podkreśla znaczenie zaspokojenia potrzeb dla przetrwania organizacji; wskazuje iż w procesie organizowania są różne możliwości;
wady: zbyt konkretne traktowanie organizacji i ich otoczenia oraz przyjęcie założenia „jedności funkcjonalnej”;
•    sytuacyjne – przystosowanie się organizacji do otoczenia; obejmuje nurty:
organizacje są systemami otwartymi, którymi trzeba starannie zarządzać, aby zaspokajać ich wewnętrzne potrzeby i przystosować je do warunków panujących w otoczeniu;
nie ma jednego najlepszego sposobu organizowania pracy, wszystko zależy od zadania oraz od otoczenia, w którym trzeba działać;
nadrzędnym celem zarządzania powinno być jak najlepsze dopasowanie.
Struktura organizacyjna:
•    układ i wzajemne zależności między częściami składowymi oraz stanowiskami pb-a;
•    zestaw elementów konstrukcyjnych, które mogą być użyte do kształtowania organizacji w postaci konkretnego układu elementów organizacji, ich wzajemnych powiązań;
•    najważniejsza: budowa wewn całości zorganizowanej, tzn rozmieszczenie elementów składowych organizacji wraz z zachodzącymi między nimi relacjami (więziami organizacyjnymi);
•    hierarchiczne powiązanie ze sobą poszczególnych członów całego systemu.
Struktura zdeterminowana jest celami, zasobami, otoczeniem zewn i wewn.
Otoczenie – wpływa w istotny i wieloraki sposób na kształtowanie organizacji, jest najważniejszym czynnikiem strukturotwórczym. Jego cechy, które wpływają na strukturę organizacyjną pb-a to:
•    potencjał otoczenia (hojność) – zdolność do stwarzania pb-wu warunków trwania i wzrostu. Im większy potencjał tym słabszy wpływ otoczenia;
•    złożoność otoczenia – wielkość i zróżnicowanie elementów go tworzących. Im jest ona większa tym bardziej różnorodne powinny być stosowane struktury przez pb-o;
•    niepewność otoczenia – wynika z jego dynamiki i niestabilności. Trudności w przewidywaniu tego sprawiają, że pb-o powinno dążyć do stwarzania struktury bardziej elastycznej.
Elementy otoczenia wpływające na kształtowanie struktury organizacyjnej:
1)    ustrój polityczny
2)    warunki ekonomiczne
3)    rynek dostawców
4)    rynek odbiorców
5)    technologia
6)    potencjał ludzki
Determinanty  struktury organizacyjnej:
1)    wielkość organizacji (pb-a) – istnieje ewidentna zależność między wzrostem rozmiarów organizacji a struktury. Wraz ze wzrostem pb-a pogłębia się podział pracy, rośnie liczba i skala komórek dlatego też duże firmy w porównaniu z małymi charakteryzuje wyższy poziom specjalizacji stanowisk, pracy, większa liczba przepisów i reguł;
2)    cykl życia – fazy rozwoju organizacji: powstanie, wzrost, dojrzałość i odnowa. Każda  z faz cyklu życia rodzi właściwe sobie problemy, które trzeba rozwiązywać między innymi przy pomocy właściwie dobranej struktury organizacyjnej;
3)     zasoby firmy – należą do nich zasoby ludzkie, materialne, finansowe.
Elementy konstrukcyjne struktury organizacyjnej:
1)    projektowanie stanowisk pracy – określanie zadań członków organizacji, zakresu ich specjalizacji;
2)    grupowanie stanowisk pracy – łączenie w grupy (według: wyrobu, funkcji, odbiorców lub dostawców, lokalizacji) stanowisk pracy z pewnym logicznym układem;
3)    ustalanie hierarchii służbowej – określa stosunki podporządkowania między poszczególnymi stanowiskami;
4)    podział władzy – rozkład władzy pomiędzy poszczególnymi stanowiskami, podział obowiązków, uprawnień i odpowiedzialności;
5)    koordynacja działań – proces integrowania zadań i działalności odrębnych jednostek (działów, wydziałów, obszarów funkcjonalnych) organizacji w cele sprawnego osiągania jej celów;
6)    zróżnicowanie stanowisk pracy – różnicowanie między stanowiskami liniowymi i sztabowymi.
Wymiary struktury organizacyjnej:
•    wymiar konfiguracji – informuje o liczbie, różnorodności i wzajemnym powiązaniu stanowisk i komórek organizacyjnych pb-a,
•    wymiar centralizacji – służy odzwierciedlaniu rozmieszczenia uprawnień decyzyjnych  w hierarchicznym układzie stanowisk i komórek organizacyjnych, a także ocenie stopnia centralizacji bądź decentralizacji zarządzania zarówno w układach jedno i wieloinstancyjnych,
•    wymiar specjalizacji –  ilustruje głębokość wewn podziału pracy i wynikający stąd stopień różnorodności wykonywanych funkcji, z dodatkowym uwzględnieniem kryteriów grupowania tych funkcji w obrębie stanowisk i komórek organizacyjnych,
•    wymiar standaryzacji – ujednolica (poprzez ograniczenie dowolności) rozwiązania strukturalne statyczne (typy stanowisk i komórek organizacyjnych) a także procedury odnoszące się do działań i zachowań związanych z realizacją przypisanych zadań,
•    wymiar formalizacji – informuje w jakim stopniu, w jakich formach i przy użyciu jakich narzędzi (dokumentacji organizacyjnej) odwzorowana jest struktura organizacyjna.
Elementy dokumentacji prawno-organizacyjnej:
1)    schemat struktury (głównie wymiar konfiguracji),
2)    akt założycielski, umowa spółki, statut,
3)    regulamin organizacyjny, którego podstawowym elementem powinno być określenie ról organizacyjnych, stanowisk kierowniczych i komórek organizacyjnych,
4)    karty stanowiskowe (czynności),
5)    regulaminy : pracy, kontroli wewn,
6)    instrukcje i regulaminy dotyczące procedur organizacyjnych,
7)    księga służb,
8)    księga jakości,
9)    tablice kompetencyjne – ujmują podmioty gospodarcze, ich funkcje i role organizacyjne.